روانشناسی معامله گری (Trading Psychology) | روانشناسی تریدرها و کنترل ترس، طمع و سوگیری ها در ترید

روانشناسی و شناخت روان برای تریدرها امری بسیار حیاتی می باشد و قطعاً بارها شنیده اید که معامله گری 10% استراتژی و 90% روان شناسی است! در ابتدا باید بگویم که این جمله عین حقیقت می باشد و بهتر است بدانید که این جمله زمانی معنا پیدا می کند که در حال تماشای یک کندل باشید که سطح حمایت شما را می شکند که در آن لحظه ذهن منطقی کنار می رود و واکنش های هیجانی میتواند کنترل را به دست بگیرند.

در بازارهای مالی (به ویژه بازارهای اهرمی مانند فارکس و کریپتو) کنترل ذهن به اندازه تحلیل تکنیکال و فاندامنتال اهمیت دارد. چه با سرمایه واقعی معامله نمایید و چه در حساب دمو تمرین داشته باشید، درک عمیق روان شناسی معامله گری تفاوت بین تصمیم حرفه ای و تصمیم هیجانی را رقم میزند.

بسیاری تصور می کنند سرمایه گذاری و معامله گری صرفاً تحلیل اعداد، صورت های مالی و نمودارهاست ولی در عمل یکی از قدرتمندترین نیروهای محرک تصمیم های مالی هیجانات انسانی است. از ترس و طمع گرفته تا اعتماد به نفس کاذب و FOMO (ترس از جا ماندن) وضعیت روانی ما تعیین می کند که چه زمانی بخریم، نگه داریم یا بفروشیم.

روانشناسی معامله گری چیست؟

روانشناسی معامله گری به مجموعه فرآیندهای ذهنی و هیجانی گفته می شود که بر تصمیم گیری های مالی شما تاثیر می گذارند و رفتار افراد را در بازارهای مالی را شکل می دهد. احساساتی که بیشترین تاثیر را دارند:

• احساسات (ترس و طمع) (Fear & Greed)
• سوگیری های شناختی (غرور و اعتماد به نفس کاذب) (Cognitive Biases)
• ویژگی های شخصیتی (پشیمانی و هیجان بیش از حد)
• فشارهای بیرونی

هستند که این الگوها گاهی حتی بیش از دانش فنی، تجربه یا مهارت تحلیلی بر نتیجه معاملات اثر می گذارند؛ چرا که حتی بهترین استراتژی معاملاتی بدون انضباط ذهنی کارایی خود را از دست می دهد و می توانند باعث شوند که به دلیل ترس، زودتر از موعد از بازار خارج شوید، یک موقعیت زیان ده را با امید بازگشت نگه دارید و حتی در دوره ای از موفقیت، بیش از حد ریسک نمایید؛ بنابراین آگاهی از این الگوها اولین گام در مسیر انضباط ذهنی می باشد.

عوامل اصلی روانشناسی معامله گری

1. ترس (Fear)

ترس معمولاً در بیشتر در بازارهای نزولی شدید، اخبار منفی ناگهانی و چند ضرر متوالی بروز داده می شود که اثرات آن معمولاً:

• فروش هیجانی (بستن سریع معاملات به دلیل اضطراب) (Panic Selling)
• عدم ورود به فرصت های مناسب به دلیل تجربه ضرر قبلی
• خروج زود هنگام از معاملات سودده

است و معمولاً ترس در صورت مدیریت نشدن می تواند به تصمیم های کاملاً غیرمنطقی و متعاقب آن ضررهای سنگین منجر گردد.

2. طمع (Greed)

طمع میل به کسب سود بیشتر است ولی در حالت افراطی می تواند قضاوت منطقی را مختل سازد و میتواند باعث گردد:

• ورود به معاملات پر ریسک بدون تحلیل کافی
• نگه داشتن بیش از حد یک موقعیت سودده (به صورت مداوم حد سود را جا به جا کنید)
• افزایش حجم معاملات خارج از برنامه مدیریت سرمایه

معمولاً در حباب ها و حرکات شارپ طمع به اوج می رسد و نمونه کلاسیک آن Dot com bubble {1 Wikipedia} می باشد که در آن بسیاری از تریدرها بدون مدیریت ریسک وارد بازار گردیدند و متحمل زیان های سنگین شدند. همینطور در وال استریت جمله ای معروف است: “Pigs get slaughtered” که یعنی معامله گرانی که بیش از حد طمع می کنند، معمولاً سودشان را از دست می دهند {2}. به طور کلی معمولاً در فازهای پایانی بازارهای صعودی، طمع به اوج می رسد که این دقیقاً جاییست که طمع جای تحلیل را می گیرد.

3. اعتماد به نفس کاذب (Overconfidence)

بعد از چند معامله موفق برخی معامله گران تصور می نمایند که الگوی بازار را کشف کرده اند که این وضعیت معمولاً منجر به افزایش بیش از حد اهرم (لوریج)، کاهش توجه به مدیریت ریسک و بی توجهی به سناریوهای مخالف می گردد. به نظر من اعتماد به نفس کاذب حتی بیشتر از دو مورد قبلی میتواند در معامله گری و ترید آسیب زننده باشد!

4. پشیمانی و معامله انتقامی (Revenge Trading)

ترس از اشتباه کردن باعث فلج شدن تصمیم گیری می شود. پشیمانی از یک فرصت از دست رفته یا ضرر اخیر می تواند باعث گردد معامله گر برای جبران احساسی وارد بازار شود؛ در صورتیکه معمولاً میتواند تصمیمی باشد که از منطق فاصله داشته باشد.

مالی رفتاری (Behavioral Finance) چیست؟

مالی رفتاری شاخه ای از اقتصاد می باشد که بررسی می کند چگونه احساسات، خطاهای شناختی و الگوهای ذهنی بر تصمیم های مالی اثر می گذارند. این حوزه تلفیقی از روانشناسی و اقتصاد است و به این میپردازد که چرا افراد هنگام مواجهه با پول و ریسک اغلب رفتارهایی غیرمنطقی نشان می دهند. در واقع بسیاری از رفتارهای رایج بازار (از خرید در سقف قیمتی تا فروش در کف) ریشه در واکنش های هیجانی و سوگیری های ذهنی افراد دارد نه تحلیل منطقی آنها.

دلیل اهمیت مالی رفتاری در آن است که مطالعات این حوزه نشان داده که سرمایه گذاران اغلب تمایل دارند در اوج قیمت ها خرید کنند و در زمان ریزش بفروشند، توانایی خود را در پیش بینی بازار بیش برآورد می نمیاند و از پذیرش ضررهای کوچک هراس دارند که این الگوها تصادفی نیستند و نتیجه ساختار ذهن انسان در مواجهه با عدم قطعیت می باشد.

چرا روانشناسی در ترید بسیار مهم است؟

عملکرد پرتفوی نتیجه مستقیم تصمیم های سرمایه گذاری است و این تصمیم ها تحت تاثیر ذهنیت شما قرار دارند و عملاً بازار به احساسات شما اهمیتی نمی دهد ولی احساسات شما قطعاً برداشتتان از بازار را تحریف می کند. چه از تحلیل بنیادی (فاندامنتال) استفاده کنید و چه تحلیل تکنیکال، در نهایت این ذهن شماست که داده ها را تفسیر می نماید؛ بنابراین اگر سوگیری یا هیجان در فرآیند تحلیل نفوذ کند، خروجی تحلیل نیز مخدوش خواهد شد.

مثلاً اگر تا به حال وارد شکست جعلی (Fake Breakout) شده اید، معامله زیان ده را با امید بازگشت نگه داشته اید یا حتی پس از یک ضرر، برای جبران سریع حجم را افزایش داده اید پس اهمیت روان شناسی را در عمل تجربه کرده اید. بنابراین رفتار پایدار = نتایج پایدار؛ چرا که سودهای اتفاقی ارزشمند نیستند و ثبات رفتاری است که حساب معاملاتی را رشد می دهد.

بهتر است بدانید که نظریه کلاسیک Efficient Market Hypothesis فرض می کرد سرمایه گذاران منطقی هستند و بازارها کارا عمل می کنند {3 EBSCO}:

فرضیه بازار کارآمد (EMH) یک نظریه مالی است که ادعا می‌کند قیمت دارایی‌ها، به ویژه سهام، منعکس کننده تمام اطلاعات موجود است، بنابراین دستیابی به بازده بالاتر از کل بازار به طور مداوم غیرممکن است. و…

اما مطالعات مالی رفتاری نشان دادند که انسان ها اغلب تحت تاثیر خطاهای شناختی و هیجانی تصمیم می گیرند و این موضوعی است که توضیح دهنده بسیاری از حباب ها و سقوط های بازار می باشد.

تحلیل خوب و تصمیم خوب باهم تفاوت دارند؛ چرا که ممکن است تحلیل شما دقیق باشد ولی اگر حد ضرر را جا به جا کنید، بیش از حد معامله کنید و به دلیل ترس یا طمع از پلن خارج شوید نتیجه نهایی همچنان می تواند زیان ده باشد! بنابراین استراتژی بدون انضباط ذهنی، مزیت رقابتی ایجاد نمی کند.

سوگیری های شناختی (Biases)

سوگیری ها خطاهای ذهنی ناخودآگاهی هستند که تصمیم گیری را مختل می سازند؛ بنابراین علاوه بر احساسات، خطاهای ذهنی ناخودآگاه نیز نقش بسیار مهمی دارند.

برای درک عمیق تر در خصوص برخی اصطلاحات گفته شده، برای هر کدام توضیح بیشتری خواهم داد:

• خطای قمارباز (Gambler’s Fallacy): این سوگیری زمانی رخ می دهد که فرد تصور می نماید تکرار یک پدیده در گذشته، احتمال وقوع آن را در آینده کاهش می دهد. مثلاً پس از مشاهده پنج کندل نزولی متوالی، تریدر به اشتباه استدلال می کند که احتمال صعودی شدن کندل بعدی بسیار بالاتر می باشد؛ در صورتیکه هر رویداد در بازار دارای احتمال مستقل است.
• سوگیری تاییدی (Confirmation Bias): در این حالت فرد صرفاً به دنبال گردآوری و پذیرش اطلاعاتی می باشد که فرضیات یا تحلیل های شخصی او را تایید نماید. تصور کنید تریدری که نسبت به بیت کوین دیدگاه مثبتی دارد، تنها تحلیل های صعودی را رصد کرده و از توجه به هشدارهای جدی مبنی بر ریزش قیمت خودداری میکند.
• سوگیری تمثیلی یا نماینده (Representative Bias): این خطا زمانی رخ می دهد که فرد بر اساس شباهت های سطحی، درباره واقعیت های عمیق و ساختاری قضاوت نماید. مثلاً ممکن است معامله گر صرفاً به دلیل شباهت الگوی نمودار فعلی با روند سال 2017 تصور کند همان سناریو تکرار خواهد گردید؛ در حالی که متغیرهای بنیادی، شرایط کلان اقتصادی و ساختار بازار در مقطع جدید دستخوش تغییرات اساسی شده اند.
• سوگیری وضعیت موجود (Status Quo Bias): این سوگیری شامل مقاومت در برابر تغییر و تمایل به حفظ شرایط فعلی می باشد. در این شرایط، حتی اگر ناکارآمدی یک استراتژی معاملاتی اثبات گردد، فرد به دلیل عادت و ترس از ناشناخته ها حاضر به اصلاح مسیر نیست و به رویه اشتباه خود ادامه می دهد.
• سوگیری منفی نگری (Negativity Bias): ساختار ذهن انسان به گونه ای است که وزن و اهمیت اخبار منفی را بیش از اخبار مثبت ارزیابی می کند. به همین دلیل یک خبر منفی کوچک در بازار می تواند هراسی بسیار فراتر از تاثیر واقعی خود ایجاد کرده و معامله گران را به فروش های هیجانی وادار نماید.
• سوگیری پس نگری (Hindsight Bias): این خطا باعث می گردد افراد پس از وقوع یک اتفاق، آن را بدیهی و قابل پیش بینی تصور نمایند؛ در صورتیکه پیش از وقوع ابهام بسیاری وجود داشته است که این سوگیری منجر به اعتماد به نفس کاذب در توانایی پیش بینی بازارهای مالی می شود.
• زیان گریزی (Loss Aversion): از نظر روان شناختی رنج ناشی از ضرر بسیار شدیدتر از لذت حاصل از سودی هم تراز با آن می باشد. به همین خاطر تریدرها تمایل دارند موقعیت های در ضرر را به امید بازگشت قیمت باز نگه دارند ولی در مقابل، موقعیت های سودده را بسیار زودتر از موعد به منظور تثبیت سود ناچیز خود می بندند.

ویژگی های شخصیتی

برخی ویژگی ها برای معامله گری ضروری هستند ولی اگر مدیریت نشوند، میتوانند خطرناک می باشند:

در نظر داشته باشید که هیچ تیپ شخصیتی بد نیست و مهم توانایی مدیریت آن می باشد. تمرین در حساب دمو به شما کمک می نماید تا بدون ریسک سرمایه واقعی، الگوهای رفتاری خود را شناسایی کنید.

فشارهای بیرونی و رفتار گله ای

رفتار گله ای زمانی پدیدار می شود که تریدرها صرفاً به دلیل ورود دیگران وارد بازار می شوند. عملاً این پدیده در نظریه های مالی رفتاری جایگاه مهمی دارد و یکی از دلایل اصلی شکل گیری رالی ها و ریزش های شدید بازار می باشد. از مشکلات اصلی رفتار گله ای میتوان به تصمیم گیری بر اساس FOMO، عدم تطابق ریسک معامله با سرمایه شخصی و همچنین ورود در سقف قیمتی اشاره کرد. هر تریدر باید بداند که تحمل ریسک شخصی اش با دیگران متفاوت می باشد، بنابراین آنچه برای یک سرمایه گذار کم ریسک است، ممکن است برای شما بسیار پرخطر باشد!

مدیریت ریسک عملی برای بهبود روانشناسی سرمایه گذاری

اگر روانشناسی ذهن شماست، مدیریت ریسک ستون فقرات سیستم شما خواهد بود. اصول مهم مدیریت ریسک برای بهبود ذهن معامله گر باید از:

1. تدوین پلن معاملاتی مکتوب: شامل: شرایط ورود، خروج، مدیریت سرمایه، سناریوهای جایگزین
2. ثبت ژورنال معاملاتی و بازبینی دوره ای عملکرد: ثبت دلیل ورود، وضعیت احساسی و نتیجه معامله. سپس تحلیل رفتار خود، نه فقط سود و زیان
3. تعیین ریسک ثابت برای هر معامله: معمولاً نهایت 1% از کل سرمایه؛ چراکه ریسک بالا = فشار روانی بالا
4. تعیین نسبت ریسک به ریوارد (R/R): ترجیحاً حداقل 1:2
5. تعیین حد ضرر قبل از ورود: نه بعد از شروع ضرر
6. ایجاد فاصله پس از ضررهای متوالی: جلوگیری از تصمیم های هیجانی و ورود به چرخه ترید انتقامی

تشکیل شده باشد تا بهترین بازدهی را داشته باشد چرا که مدیریت ریسک، تصمیم های احساسی را به چارچوب های از پیش تعریف شده تبدیل می کند.

کتاب ها و پادکست های پیشنهادی در حوزه روانشناسی معامله گری

شایان توجه است که در خصوص روانشناسی تریدرها پادکست کامل و جامعی طراحی و تولید گردیده که پیشنهاد میکنم برای بهبود کیفیت معاملات خود، به آنها گوش دهید:

با مطالعه کتاب های زیر میتوانید بخش در خصوص روانشناسی معامله گری آگاهی بسیار بیشتری داشته باشید:

کتاب Trading in the Zone کتابی کلاسیک که به بررسی تاثیر ترس و طمع بر عملکرد معاملاتی می پردازد و چارچوبی برای ایجاد ذهنیت منضبط ارائه می دهد و در کتاب The Investor’s Quotient تمرکز بر تاثیر ویژگی های رفتاری بر نتایج سرمایه گذاری و ارائه راهکارهای عملی برای اصلاح عادات ذهنی می باشد.

در آخر باید متذکر شوم که اطلاعات ارائه شده صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع رسانی دارد و به هیچ وجه توصیه سرمایه گذاری یا پیشنهاد خرید و فروش محسوب نمی شود. معاملات در بازارهای مالی با نوسانات شدید همراه است و امکان از دست رفتن بخشی یا تمام سرمایه وجود دارد؛ بنابراین پیش از هر تصمیم مالی، بررسی شخصی و مشاوره با متخصص توصیه می شود.