آربیتراژ به فرآیند بهره برداری از اختلاف جزئی قیمت یک دارایی یکسان یا دارایی های مرتبط در دو یا چند بازار گفته می شود. در بازارهای مالی جهانی اختلاف قیمت میان صرافی ها، بانک ها، کارگزاران و حتی مناطق جغرافیایی مختلف امری طبیعی می باشد که این اختلاف ها معمولاً کوتاه مدت هستند ولی در همین بازه های زمانی محدود، فرصت هایی ایجاد می شود که به آن ها آربیتراژ گفته می شود.
در این حالت معامله گر دارایی را در بازاری با قیمت پایین تر خریداری کرده و همزمان در بازاری دیگر (مثلاً صرافی دیگر) با قیمت بالاتر می فروشد. سود حاصل تفاوت میان این دو قیمت است که پس از کسر کارمزد، اسپرد و سایر هزینه های عملیاتی محاسبه می گردد. آربیتراژ در بازارهای سهام (Stock Markets)، کالاها (Commodities)، بازار فارکس (Forex)، قراردادهای آتی و مشتقه و رمزارزها (در برخی شرایط) رایج تر می باشد.
به بیان ساده تر زمانی که قیمت یک ابزار مالی (ارز، کالا، رمزارز و…) به طور هم زمان در دو بازار متفاوت یکسان نباشد فرصت آربیتراژ ایجاد می گردد که تریدر دارایی را در بازاری که قیمت پایین تری دارد خریداری نموده و همزمان در بازاری دیگر با قیمت بالاتر می فروشد. در همین ابتدا بگویم که فرصت های آربیتراژی آن قدر سریع ظاهر و ناپدید می شوند که بدون سیستم های خودکار بهره برداری از آن ها دشوار است.
آربیتراژ چیست؟
آربیتراژ (Arbitrage) یک استراتژی معاملاتی مبتنی بر بهره برداری از ناکارآمدی های موقت بازار (یعنی وضعیتی که قیمت ها به طور کامل منعکس کننده اطلاعات موجود نیستند) است که این ناکارآمدی زمانی روی می دهد که یک دارایی یکسان یا دارایی های مرتبط به صورت همزمان در دو بازار یا دو بستر معاملاتی با قیمت های متفاوت معامله شوند. در چنین شرایطی تریدر می تواند دارایی را در بازاری با قیمت پایین تر خریداری کرده و هم زمان در بازاری دیگر با قیمت بالاتر بفروشد و از اختلاف ایجادشده سود کسب کند.
آربیتراژ به طور کلی باعث افزایش کارایی بازار و همگرایی قیمت ها به ارزش منصفانه می گردد. با این حال فرصت های آربیتراژی معمولاً بسیار کوتاه مدت (اغلب در کسری از ثانیه در بازارهای جهانی) هستند و در مدت زمانی بسیار محدود از بین می روند. در عمل اجرای این فرصت ها اغلب توسط موسسات مالی بزرگ و از طریق الگوریتم های معاملاتی پیشرفته انجام می شود. همچنین حاشیه سود هر معامله معمولاً اندک می باشد ولی در صورت اجرای معاملات با حجم بالا می تواند به سود قابل توجهی منجر گردد.
آربیتراژ چگونه کار می کند؟
در ساده ترین حالت آربیتراژ (Arbitrage) شامل سه مرحله است:
- شناسایی اختلاف قیمت
- خرید دارایی در بازار ارزان تر
- فروش هم زمان همان دارایی در بازار گران تر
چرا اختلاف قیمت در بازارها ایجاد می شود؟
از نظر تئوری در بازارهای مالی چنین اختلافی نباید وجود داشته باشد، چون اطلاعات به سرعت در قیمت ها منعکس می شوند ولی با این حال در عمل به دلیل تفاوت سطح نقدشوندگی میان بازارها، اختلاف حجم معاملات، تاخیر در انتقال داده های قیمتی، ساختار غیرمتمرکز برخی بازارها مانند فارکس و رمزارز و همچنین تفاوت عرضه و تقاضا در مناطق جغرافیایی مختلف این ناهماهنگی های کوتاه مدت ایجاد می گردند. شایان ذکر است که آربیتراژ معمولاً در بازارهای نقدشونده مانند سهام شرکت های بزرگ، قراردادهای آتی کالاها و جفت ارزهای اصلی فارکس مشاهده می شود؛ چرا که این دارایی ها اغلب در چندین بازار به طور همزمان معامله می شوند.
انواع آربیتراژ
| نوع آربیتراژ | توضیح مختصر | سطح پیچیدگی |
| آربیتراژ خالص (Pure Arbitrage) | خرید و فروش هم زمان یک دارایی در دو بازار | پایین |
| آربیتراژ مثلثی (Triangular Arbitrage) | بهره برداری از اختلاف نرخ میان سه جفت ارز | بالا |
| آربیتراژ آماری (Statistical Arbitrage) | استفاده از مدل های ریاضی و الگوریتم ها | بسیار بالا |
| آربیتراژ ریسک دار (Risk Arbitrage) | مبتنی بر ادغام و تملک شرکت ها | متوسط تا بالا |
| آربیتراژ قابل تبدیل (Convertible Arbitrage) | استفاده از اوراق قرضه قابل تبدیل | پیشرفته |
شایان اشاره است که آربیتراژ ریسک دار (Risk Arbitrage) نیز تحت عنوان آربیتراژ ادغام (Merger Arbitrage) نیز شناخته می شود که در آن یک شرکت هدف، در آستانه ادغام یا تملک قرار دارد. در اغلب معاملات ادغام شرکت خریدار سهام شرکت هدف را با قیمتی بالاتر از قیمت بازار خریداری می کند تا سهام داران را به فروش ترغیب نماید. در این استراتژی تریدر پیش از نهایی شدن معامله، سهام شرکت هدف را خریداری می کند با این انتظار که قیمت آن به قیمت پیشنهادی نزدیک شود. به طور کلی بهتر است بدانید که بیشتر فرصت های آربیتراژ توسط:
- سیستم های معاملات الگوریتمی
- معاملات با فرکانس بالا (HFT)
- صندوق های پوشش ریسک (Hedge Funds)
- دیتاسنترهای کم تاخیر (Low Latency Infrastructure)
شناسایی و اجرا می شوند که به همین دلیل است که تریدرهای خرد معمولاً در آربیتراژ خالص مزیت رقابتی ندارند، مگر در بازارهای کمتر کارآمد مانند برخی صرافی های رمزارزی یا بازارهای نوظهور.
آربیتراژ در بازار رمزارز
بازار کریپتو به دلیل ماهیت غیرمتمرکز، نبود مرجع قیمت گذاری واحد و تفاوت زیرساخت صرافی ها مستعد ایجاد اختلاف قیمت می باشد که در این بازار ممکن است قیمت یک دارایی دیجیتال در دو صرافی مختلف همزمان برابر نباشد. فرض کنید یک تریدر پس از بررسی داده های بازار به نتایج زیر رسیده است:
| شاخص | صرافی A | صرافی B |
| حجم معاملات | بالا | پایین |
| نقدشوندگی | زیاد | محدود |
| قیمت بیت کوین | 100,500 دلار | 100,200 دلار |
| اسپرد خرید/فروش | کم | زیاد |
در این شرایط خرید بیت کوین در صرافی B و فروش همزمان در صرافی A می تواند فرصت آربیتراژ ایجاد نماید ولی در این حالت باید موارد زیر به دقت محاسبه گردند:
| عامل هزینه | تاثیر بر سود |
| کارمزد معامله | کاهش مستقیم سود |
| کارمزد برداشت | افزایش هزینه کل |
| زمان انتقال شبکه | افزایش ریسک تغییر قیمت |
| محدودیت برداشت صرافی | احتمال از بین رفتن فرصت |
در عمل بسیاری از تریدرهای حرفه ای برای حذف ریسک انتقال از نگهداری سرمایه در چند صرافی به صورت همزمان استفاده می نمایند.
آربیتراژ در بازار فارکس
بازار فارکس به صورت OTC (خارج از بورس) فعالیت می کند و قیمت ها از طریق شبکه ای از بانک ها و تامین کنندگان نقدینگی تعیین می گردد که همین ساختار غیرمتمرکز، بستر ایجاد اختلاف نرخ میان کارگزاران و بروکرها را فراهم می نماید. بهتر است اشاره کنم که آربیتراژ گیری در بازار کریپتو برای تریدرهای خرد راحت تر از آربیتراژ گیری در بازار فارکس است چرا که در بازار فارکس به سرعت این اختلاف قیمت پر می شود.
برای مثالی از آربیتراژ دو ارزی فرض کنید اگر یک بانک یورو را با قیمت پایین تری بفروشد و بانک دیگر همان یورو را با قیمت بالاتری بخرد امکان اجرای آربیتراژ فراهم می گردد:
| بانک | قیمت خرید EUR/USD | قیمت فروش EUR/USD |
| بانک A | 1.6100 | 1.6200 |
| بانک B | 1.6300 | 1.6400 |
در این سناریو خرید از بانک A با قیمت 1.6200 و فروش به بانک B با قیمت 1.6300 می تواند سود ایجاد نماید ولی مشروط بر آنکه اختلاف قیمت از هزینه های معاملاتی بیشتر باشد!
آربیتراژ مثلثی (Triangular Arbitrage)
این آربیتراژ از اختلاف نرخ میان سه جفت ارز استفاده می کند. بعنوان فرض کنید نرخ ها به شکل زیر باشند:
| جفت ارز | نرخ اعلامی |
| USD/EUR | 0.85 |
| USD/GBP | 0.75 |
نرخ تئوری EUR/GBP از رابطه زیر به دست می آید:
EUR/GBP = (USD/GBP) ÷ (USD/EUR)
اگر نرخ واقعی بازار برای EUR/GBP بالاتر از مقدار محاسبه شده باشد، فرصت آربیتراژ گیری ایجاد می شود که در آن معامله گر با تبدیل پیاپی ارزها و بازگشت به ارز اولیه از اختلاف نرخ ها سود کسب می نماید. در این روش، سرعت اجرا حیاتی است چرا که کوچک ترین تغییر در یکی از نرخ ها می تواند کل سود بالقوه را از بین ببرد.
آربیتراژ مثلثی در فارکس
آربیتراژ مثلثی معمولاً در بازار فارکس رخ می دهد و شامل سه تبدیل ارزی می باشد. مثلاً فرض کنید:
- USD/EUR = 1.1586
- EUR/GBP = 1.4600
- USD/GBP = 1.6939
سرمایه اولیه 1,000,000 دلار باشد. مراحل بدینشکل است که:
- تبدیل دلار به یورو
1,000,000 ÷ 1.1586 = 863,110 یورو - تبدیل یورو به پوند
863,110 ÷ 1.4600 = 591,171 پوند - تبدیل پوند به دلار
591,171 × 1.6939 = 1,001,384 دلار
سود ناخالص 1,384 دلار (بدون احتساب کارمزد و اسپرد) می شود که در عمل هزینه تراکنش، اسپرد، اسلیپیج و تاخیر اجرا می توانند این سود را از بین ببرند. نکته مهم این است که چنین فرصت هایی در بازارهای مدرن اغلب در کسری از ثانیه اصلاح می شوند چرا که الگوریتم های معاملاتی به طور مداوم در حال رصد اختلاف قیمت ها هستند.
شایان توجه است که از نظر تئوری آربیتراژ بدون ریسک تلقی می گردد ولی در عمل دارای ریسک های اجرای سفارش (Execution Risk)، ریسک نقدشوندگی، ریسک تاخیر اطلاعات، هزینه های پنهان، کارمزد و مالیات و همچنین محدودیت برداشت یا انتقال دارایی می باشد که در نتیجه این ریسک ها باعث می گردند که آربیتراژ یک استراتژی بدون ریسک نباشد و بیشتر کم ریسک محسوب می شود.
آربیتراژ بهره پوشش داده شده (Covered Interest Arbitrage)
این استراتژی زمانی کاربرد دارد که میان نرخ بهره دو کشور اختلاف وجود داشته باشد که در آن تریدر سرمایه خود را به ارزی با نرخ بهره بالاتر تبدیل کرده و همزمان با استفاده از قرارداد فوروارد (آتی سفارشی)، ریسک تغییر نرخ ارز را پوشش می دهد. ساختار کلی این استراتژی به صورت زیر می باشد:
| مرحله | اقدام |
| 1 | تبدیل ارز با نرخ بهره پایین به ارز با نرخ بهره بالا |
| 2 | سرمایه گذاری در کشور با نرخ بهره بالاتر |
| 3 | انعقاد قرارداد فوروارد برای تثبیت نرخ بازگشت |
| 4 | تبدیل مجدد ارز در سررسید |
اگر اختلاف نرخ بهره پس از پوشش ریسک همچنان مثبت باشد، سود آربیتراژی ایجاد می گردد و این استراتژی معمولاً در سطح بین بانکی اجرا می شود و نیازمند دسترسی به بازارهای حرفه ای است.
آربیتراژ با مارجین و اهرم
بسیاری از معاملات آربیتراژ از طریق ابزارهای مشتقه قراردادهای CFD (مثل مارجین و لوریج)، فیوچرز و آپشن ها انجام می شوند که دارای مزایا و معایب خاص خود است:
| مزایا | معایب |
| نیاز به سرمایه اولیه کمتر | محاسبه سود و زیان بر اساس کل ارزش معامله |
| امکان اجرای حجم بالاتر معاملات | امکان کال مارجین |
| افزایش ریسک در صورت اجرای ناقص معاملات |
پلتفرم های معاملاتی آربیتراژ
از آنجا که بیشتر استراتژی های آربیتراژ وابسته به سرعت اجرا و الگوریتم هستند، انتخاب بستر معاملاتی مناسب اهمیت زیادی دارد. بسیاری از معامله گران از پلتفرم هایی استفاده می نمایند که امکان توسعه سیستم های خودکار و استفاده از ربات های معاملاتی (Expert Advisors) را فراهم می کند. مثلاً پلتفرم MetaTrader 4 (MT4) به تریدرها اجازه می دهد تا الگوریتم های اختصاصی طراحی کرده یا از سیستم های آماده استفاده نمایند که این سیستم ها می توانند اختلاف قیمت را به صورت لحظه ای شناسایی و سفارش ها را مطابق پارامترهای تعیین شده اجرا کنند.
در بازار بسیار نقدشونده مانند فارکس اختلاف قیمت ها اغلب در حد چند پیپ یا حتی کسری از پیپ می باشد؛ بنابراین سرعت اجرا بسیار تعیین کننده می باشد و کوچک ترین تاخیر می تواند اختلاف قیمتی را از بین ببرد یا سود مورد انتظار را کاهش دهد. مهم ترین هزینه ها در معاملات فارکس عبارت اند از:
| نوع هزینه | تاثیر بر سودآوری |
| اسپرد (Bid/Ask Spread) | کاهش مستقیم حاشیه سود |
| کمیسیون بروکر | افزایش هزینه هر معامله |
| اسلیپیج | تفاوت میان قیمت مورد انتظار و قیمت اجرا |
| هزینه زیرساخت | سرور، VPS، دیتاسنتر کم تاخیر |
در شرایطی که اسپردها فشرده هستند تنها فرصت هایی سودآور خواهند بود که پس از کسر تمام هزینه ها همچنان مثبت باقی بمانند که دقیقاً به همین دلیل بسیاری از استراتژی های مدرن آربیتراژ ارزی مبتنی بر اتوماسیون و کنترل سخت گیرانه هزینه ها هستند. بنابراین آربیتراژ فارکس همچنان می تواند سودآور باشد ولی دامنه فرصت ها نسبت به گذشته محدودتر گردیده است و رقابت شدید میان موسسات مالی، توسعه معاملات با فرکانس بالا (HFT) و بهبود زیرساخت های قیمت گذاری باعث شده اختلاف ها بسیار کوتاه مدت و کوچک باشند که در نتیجه، سودآوری این روش وابسته به سه عامل مهم است:
- سرعت اجرای سفارش
- حداقل سازی هزینه ها
- استفاده از سیستم های خودکار
پس معاملات دستی در بسیاری از موارد توان رقابت با الگوریتم های پیشرفته را ندارند.
لازم به توضیح است که این مطلب صرفاً با هدف اطلاع رسانی تهیه شده و توصیه سرمایه گذاری محسوب نمی شود. شرایط بازار ممکن است تغییر کند و عملکرد گذشته تضمینی برای نتایج آینده نیست. معاملات ابزارهای اهرمی مانند CFD با ریسک بالا همراه است و ممکن است منجر به زیان بیش از سرمایه اولیه شود.
آربیتراژ بین چند صرافی متفاوت چطور انجام میشه؟
معمولاً با استفاده از اختلاف قیمت لحظهای و انتقال سریع دارایی بین صرافی ها انجام میشه
آربیتراژ بین چند صرافی متفاوت چطور انجام میشه؟
معمولاً با استفاده از اختلاف قیمت لحظهای و انتقال سریع دارایی بین صرافی ها انجام میشه